LỐI DẠY VĂN TRIỆT TIÊU CẢM XÚC: DẠY - HỌC VĂN THEO CÁCH thực dụng chủ nghĩa Trò học văn vì đó là môn thi tốt nghiệp, thi ĐH. Thầy dạy văn cũng nhằm mục đích cho trò vượt qua kỳ thi và đạt được điểm cao. Có thể nói dạy và học văn bây giờ nhằm hướng tới kỳ thi và đề thi. Ngày xưa, gia sư văn giỏi và thế hệ chúng tôi từng say sưa chuyền cho nhau những câu thơ chép tay trên giấy học sinh vàng ố của nhà thơ Rasul Gamzatov: Cuộc sống sẽ tối sầm nếu không có thơ ca/Không thấy mặt trời sẽ không còn khái niệm/ Giống màn đêm không ngôi sao nào hiển hiện/Giống ái tình khô cằn không một phút trao hôn. Với tâm thế ấy, chúng tôi đã đến với những giờ tuần tra tất lòng nồng hậu và một tình ái thánh thiện. Không ai phủ nhận được rằng văn chương giúp bồi dưỡng tư cách, tâm hồn, chắp cánh cho trí nhớ tượng của con người bay bổng. Thế nhưng, thực tiễn dạy và học văn giờ đang diễn ra như thế nào? Trò chỉ học khi thi Trò học văn vì đó là môn thi tốt nghiệp, môn thi ĐH. Thầy dạy văn cũng nhằm mục đích cho trò vượt qua kỳ thi và đạt được điểm cao. Có thể nói dạy và học văn hiện đều hướng tới kỳ thi và đề thi. Điều chắc chắn là nếu như không vì thân phụ bắt thì không học sinh nào tự giác soạn bài môn văn ở nhà. thời kì dành cho môn văn quá khiêm tốn so với các môn thiên nhiên, ngay cả học sinh thi ĐH khối D, C cũng không chú trọng nhiều môn này. Tìm gia sư văn tại nhà thấy hàng trăm câu đáp của học trò đều tương tự: “Em chỉ học văn khi thi, văn đẵn là chém gió nên học hay không cũng vậy”, “Dành thời gian để học văn là sự xa xỉ về thời kì”, “Em chỉ thích đọc truyện tranh, không thích đọc truyện chữ vì không hích và đòi hỏi nhiều thời kì quá”, “Chưa bao giờ em đọc một cuốn tiểu thuyết nào”, “Em chỉ học thuộc thơ khi thầy cô đề nghị nhưng hiện nay quên hết rồi”. Khi hỏi về những tác phẩm ngoài chương trình, nhiều học sinh tiết lộ: “Chưa bao giờ em đọc thêm tác phẩm nào”. Ngay cả học sinh chuyên văn cũng thừa nhận: “Những tác phẩm nổi danh thường dài quá, chúng em không có thời kì, chỉ đọc những phần được trích dẫn trong sách giáo khoa”. Khi hỏi lý do vì sao không thích học văn, học sinh thường đáp: Vì điểm văn rất khó dự đoán, vì điểm văn luôn thấp hơn các môn khác, vì những tác phẩm trong sách giáo khoa không hay, vì đề thi chỉ tụ hợp vào một bài, vì đề thi ra chi tiết có tính chất đánh đố, vì không có khả năng cảm thụ, vì những gì trong tác phẩm xa lạ với cuộc sống giờ… Những cái “vì” ấy đã ngăn trở lòng yêu văn của học trò. Thầy cố công gò chữ Hơn nữa, cách đua về môn văn của chúng ta cũng có vấn đề. Gia sư môn văn thấy trước những năm 1980, đề thi chỉ chú trọng loại thể nghị luận xã hội. Học văn là học làm người và thi văn cũng là để kiểm chứng về thái độ nhận thức của người học về tầng lớp, bài thi là thước đo tư tưởng, quan điểm của người học. Sau năm 1985, đề thi lại quay sang hướng khác: Bỏ hẳn thể loại nghị luận xã hội, chỉ có nghị luận văn chương. Đề thi tốt nghiệp THPT và ĐH chỉ trong phạm vi phân tách tác phẩm truyện hoặc thơ. Từ năm 2009 trở đi, bắt đầu có sự đổi thay đề thi. Phần nghị luận từng lớp được đưa vào (chiếm 3/10 điểm); phần nghị luận văn học 7 điểm, gồm 2 câu (câu 2 điểm và câu 5 điểm). Song, một vấn đề lại nảy sinh: Trong việc phân tách thơ văn, càng đi sâu vào chi tiết nhỏ lại càng khó, nhất là khi người bình không có quyền chọn lọc. Sự phân tách như vậy thường chỉ dành cho những người có trình độ chuyên môn cao và sâu. Điều đó dẫn đến cách dạy văn của chúng ta theo lối “nhai văn nhá chữ” mà nhà thơ Cao Bá Quát đã giật mình nhận ra gần 130 năm trước trong chuyến đi công cán tại Singapore năm 1884. Ông viết: giật mình khi ở xó nhà, văn chương chữ nghĩa khéo là trò chơi. Một bài thơ gia sư văn phải đi phân tách hết từng chữ, từng câu như là chữ vàng lời ngọc, trong khi thực tại không phải bài nào cũng hay. Ngay cả với bài thơ hay, đâu phải toàn bài đều hay mà chỉ hay ở một đôi đoạn, trong đoạn cũng chỉ một đôi câu hay. Có những đoạn là hạt sạn của bài thơ nhưng thầy trò cũng phải phân tách. Tìm làm sao được cái hay khi người dạy phải cố công gò chữ đi tìm các biện pháp nghệ thuật: điệp ngữ, từ láy, so sánh…và “tán”: tài tình, tinh tế, tiệt cho xong chuyện. rút cục, thầy đành phải chẻ sợi tóc làm tư, ép nói những điều mình không cảm thấy. Thầy đã vậy chắc trò còn khổ hơn nếu đề thi rơi vào những phần như thế. Điều nghịch lý là các nhà phê bình khi phân tích được chọn nói điều mình thích trong tác phẩm, còn học trò thì phải phân tách những điều theo sự bắt. Muốn học trò có thể sáng tạo trong môn văn, cần có những đề thi mở, cho thí sinh có quyền lựa chọn điều mình tâm đắc nhất trong tác phẩm và không một mực phải là những tác phẩm có trong chương trình. Muốn văn học đảm đang được chức năng bồi bổ cho tâm hồn con người, đòi hỏi phải có nhiều nguyên tố: tác phẩm phải hay, thầy cô dạy phải nhiệt huyết, giàu lửa; đề thi phải thoáng, có biên độ mở cho sự sáng tạo của người viết và phải đa dạng với nhiều loại câu hỏi, nhiều loại thể khác nhau, đáp án phải linh động…
